Lễ hội Yule là gì? Nguồn gốc, thời gian và cách đón Yule

1 Yule là gì?

Từ Yule bắt nguồn từ tiếng Anh cổ ġēol và tiếng Bắc Âu cổ jól. Nghĩa gốc của từ được cho rằng nó liên quan đến “bánh xe” của chu kỳ mặt trời từng rất phổ biến, nhưng phần lớn học giả hiện nay bác bỏ. Một giả thuyết khác nghe hợp lý hơn là Yule có thể mang nghĩa “khoảng thời gian vui vẻ, lễ hội công cộng”.

Ở Scandinavia, châu Âu, người ta vẫn dùng jul (đọc như “yule”) cho Giáng sinh. Đây là một trong nhiều tên của thần Odin là Jólnir, nghĩa là “người của Yule”. Thời gian diễn ra lễ hội Yule chưa được xác nhận chính xác. Với nhiều người 21 tháng 12. Tư liệu cổ Bắc Âu cho thấy lễ hội có thể rơi vào cuối tháng 1. Các nhóm hiện đại thường đón từ khoảng 20 đến 31 tháng 12.

1.1 Yule và Giáng sinh

Yule là lễ hội mùa đông của người Germanic trước khi họ theo Cơ đốc giáo. Khi tôn giáo mới lan rộng, hai lễ hội dần nhập làm một. Truyện kể về vua Hákon của Na Uy cho biết ông ban luật để Yule diễn ra cùng lúc với Giáng sinh. Việc này tương tự lời khuyên của Giáo hoàng Gregory năm 601, đổi tên các tập tục cũ thay vì xóa bỏ chúng.

Ở Anh, người ta dùng Yule để chỉ Giáng sinh từ nửa sau thế kỷ 9. Vì vậy, “Yule” và “Yuletide” vẫn là tên gọi khác của Giáng sinh trong tiếng Anh, tiếng Scots, tiếng Thụy Điển và cả tiếng Phần Lan.

2 Lễ hội Yule cổ xưa diễn ra thế nào?

Tư liệu cổ cho thấy Yule vừa là kỳ nghỉ, vừa là dịp để người ta ăn uống, hứa hẹn và đối diện với bóng tối giữa mùa đông.

2.1 Tiệc, rượu và lời thề

Linh hồn của Yule là bữa tiệc chung. Người ta tế lễ gia súc cho các vị thần (gọi là blót), nấu thịt và chia nhau cùng rượu bia, mật ong lên men. Đây là lý do thơ cổ dùng chữ jól để chỉ “bữa tiệc”, thậm chí gọi chiến trường là “bữa Yule của con quạ”.

Đêm trước Yule còn có nghi lễ thề trọng. Theo hai thiên anh hùng ca, người ta đặt tay lên một con lợn thiêng và tuyên thệ khi nâng ly. Một số bản chép nói con lợn được dâng cho thần Freyr rồi tế sau đó. Các trò chơi và biểu diễn cũng có mặt, như đấu vật glíma, kéo co và những buổi diễn kịch.

Rượu quan trọng đến mức luật của Na Uy sau này vẫn phạt người nấu rượu Yule sai cách, và vua Hákon phạt tiền ai không có đủ rượu dịp lễ. Nhiều tục lệ còn quy định không làm việc trong dịp Yule.

2.2 Khách thăm từ thế giới bên kia

Mùa đông là lúc bóng tối giăng kín, và truyện dân gian Bắc Âu kể rằng những sinh vật siêu nhiên như quỷ khổng lồ, xác sống thường ghé các trang trại dịp Yule. Một nhánh nổi tiếng là Đoàn Săn Hoang (Wild Hunt), nhóm linh hồn bay qua bầu trời, thường do Odin dẫn đầu. Truyền thuyết kể họ xông vào nông trại, lấy trộm thức ăn và rượu dịp lễ. Ở miền tây Na Uy, người ta từng vẽ thập tự bằng nhựa đường lên cửa nhà để tránh họ.

Từ các câu chuyện này nảy sinh những đoàn người hóa trang đi từng nhà, như julebukk (dê Yule) và halmgubbar (người rơm), vừa hát múa vừa xin đồ ăn thức uống. Truyền thống này vẫn còn trong Giáng sinh ở một số vùng, dưới dạng julebukking. Ở Iceland, bà Grýla và các nhân vật tương tự mang dáng dấp của những khách thăm lễ hội này.

3 Phong tục Yule còn lại trong Giáng sinh

Nhiều thứ ta cho là của Giáng sinh có thể mang dấu vết Yule. Khúc củi Yule (Yule log) là một ví dụ. Theo nguồn dân gian, tro của nó dùng để xua điều xấu và người ta giữ lại để nhóm lửa Yule năm sau. Con lợn Yule gắn với thần Freyr, còn người Scandinavia vẫn đặt cháo bơ cho tomte hay nisse, những tinh linh nhà, giống như ta để bánh cho ông già Noel.

Dê rơm Jul Bok là một hình ảnh quen thuộc ở Bắc Âu, có thể từng là lễ vật của vụ mùa cuối cùng hoặc liên quan đến hai con dê kéo xe của thần Thor. Vòng lá thường xanh, tầm gửi và cây nhựa ruồi, được dùng trang trí nhà dịp này, cũng thường được gắn với Yule hiện đại.

4 Yule hiện đại

Sau nhiều thế kỷ, Yule được nhiều nhóm tâm linh đón lại. Mỗi nhóm hiểu và thực hành theo cách riêng.

4.1 Heathen và Wicca

Một số tín đồ Heathen (Germanic hiện đại) đón Yule gần giống nhất với những gì họ tin người xưa từng làm, số khác dựng nghi lễ từ nhiều nguồn. Họ thường dùng khái niệm Mười hai ngày Yule, mở đầu bằng Đêm Mẹ (Mōdraniht) và kết thúc bằng đêm thứ mười hai gắn với lời thề và nâng ly. Hiện nay, phần lớn người theo Heathen tính Yule trải dài khoảng 20 đến 31 tháng 12.

Trong đa số nhánh Wicca, Yule rơi vào đông chí, được xem là sự tái sinh của Thần Săn bắn có sừng, hiện thân của mặt trời mới sinh. Người ta tụ họp riêng tại nhà hoặc theo nhóm (coven).

4.2 Cách đón Yule tại nhà

Những việc nhỏ dưới đây thường được nhắc đến trong các hướng dẫn hiện đại:

• Thắp nến buổi sáng và ngồi trong bóng tối: Tắt đèn, tắt màn hình, ngồi cùng ánh nến để cảm nhận đêm dài nhất.
• Nấu nồi hương thơm: Đun nước với vỏ cam, quế, gừng, húng tây cho thơm nhà.
• Làm đồ trang trí: Vòng lá thường xanh, lát cam sấy, hay quả cam cắm đinh hương.
• Làm khúc củi Yule: Quấn giấy ghi những điều muốn buông bỏ quanh khúc gỗ rồi đốt ở nơi an toàn, hoặc làm một khúc củi để nhớ, thêm vào mỗi năm.
• Ca hát và gõ nhịp: Tiếng hát, tiếng trống vẫn là cách xưa để người ta tìm thấy nhau trong mùa đông.
• Chia sẻ: Nướng bánh cho hàng xóm, tặng áo ấm. Nhiều nhóm xem sự quan tâm lẫn nhau là nghi lễ trọn vẹn nhất của mùa này.

5 Những lễ hội mùa đông tương tự Yule

Yule không phải lễ hội đông chí duy nhất. Nhiều nền văn hóa đều có dịp để đón ánh sáng quay trở lại:

• Saturnalia (La Mã cổ): Tiệc tùng, tặng quà và đảo lộn vai vế, ban đầu một ngày, sau kéo dài cả tuần.
• Koliada (Slav): Chuỗi lễ từ cuối tháng 12 đến đầu tháng 1, các nhóm đi từng nhà hát chúc phúc.
• Dongzhi (Trung Quốc): Mừng dương khí trở lại, cả nhà quây quần ăn bánh trôi tangyuan.
• Yaldā (Iran): Cả nhà thức suốt đêm dài nhất năm, ăn quả hạt và đọc thơ Hafez.
• Soyal (Hopi, Pueblo): Lễ đông chí thiêng gắn với cầu nguyện, thanh tẩy và làm gậy cầu nguyện.

6 Nơi cảm nhận không khí Yule

Không có “địa điểm Yule” chính thức, nhưng vài nơi gắn chặt với mùa lễ này và có thể là gợi ý cho người thích nghe, nhìn và cảm nhận.

6.1 Stonehenge, Anh

Cứ đến đông chí, hàng nghìn người, từ tín đồ pagan, druid đến du khách, tụ họp giữa các khối đá Stonehenge để đón bình minh. Không khí thường là sự pha trộn giữa nghi lễ trầm lắng và tiếng trống, trang phục đủ màu sắc. Ai muốn đến nên kiểm tra thông tin và quy định tham dự từ đơn vị quản lý di tích.

6.2 Gävle, Thụy Điển

Thị trấn Gävle nổi tiếng với con dê Yule (Julbock) bằng rơm cỡ lớn, dựng giữa quảng trường dịp Giáng sinh. Đây là minh chứng sống động rằng hình ảnh dê rơm cổ xưa vẫn còn đây ở Thụy Điển, dù mặc áo Giáng sinh.

6.3 Na Uy

Ở Na Uy, tục julebukking vẫn còn tồn tại. Người hóa trang đi từng nhà, nhận quà và thức ăn. Bữa tiệc Giáng sinh hiện đại julebord cũng bắt nguồn từ tinh thần tiệc tùng của Yule. Du khách đến vào dịp cuối năm có thể bắt gặp những truyền thống này, mỗi vùng một khác.

7 FAQ - Những câu hỏi thường gặp về lễ hội Yule

7.1 Yule rơi vào ngày nào?

Nhiều người gắn Yule với đông chí, khoảng 21 tháng 12. Tư liệu cổ Bắc Âu cho thấy lễ hội có thể rơi vào cuối tháng 1. Các nhóm hiện đại thường đón từ khoảng 20 đến 31 tháng 12.

7.2 Yule có phải là Giáng sinh không?

Không hoàn toàn. Yule là lễ hội mùa đông của người Germanic trước khi Cơ đốc giáo lan rộng. Sau đó nó hòa vào Giáng sinh, nên Yule và Yuletide vẫn là tên gọi khác của Giáng sinh ở nhiều ngôn ngữ.

Yule cho thấy một lễ hội có thể đi qua cả nghìn năm, đổi tên, đổi hình thức nhưng vẫn giữ lõi là quây quần bên lửa để đi qua mùa tối nhất. Hiểu Yule giúp người ta nhìn Giáng sinh thêm nhiều lớp ý nghĩa, và nhìn đông chí như một dịp để chậm lại. Với người thích du lịch mùa đông, một chiếc balo ấm áp cũng đủ cho một chuyến đi đón Yule giữa những ngày ngắn nhất năm.